બ્લેન્ડિંગ કળા કેમ છે, અને “બ્લેન્ડેડ” ગાળ કેમ નથી

કારણ કે એક બગીચાની ચા કદી બે વાર એકસરખી હોતી નથી, અને તમારી ચા એકસરખી રહેવી જોઈએ. ચા ફ્લશ સાથે, વરસાદ સાથે, ઊંચાઈ અને મહિના સાથે બદલાય છે. બ્લેન્ડિંગ એ રીત છે જેનાથી ચાખનાર આ બધામાંથી એકધારો કપ ઊભો કરે છે, એવા લોટ પસંદ કરીને જેમાંનો દરેક એ લાવે છે જે બીજામાં નથી: કોઈ રંગ માટે, કોઈ ચટકા માટે, કોઈ સુગંધ માટે, કોઈ ભારેપણા માટે. આ એક કળા છે, અને સારી બ્રાન્ડ એમાં સારી હોય છે.

ચાની જાહેરાતોમાં “બ્લેન્ડેડ” શબ્દ ગાળની જેમ વપરાય છે, સામાન્ય રીતે બીજું કંઈક વેચનારાના મોઢે. બ્લેન્ડિંગ ખરેખર શું છે એ સમજી લેવું જરૂરી છે, કારણ કે આખા ધંધામાં સૌથી વધારે ગેરસમજ આ જ વસ્તુ વિશે છે અને ખરી કારીગરી પણ અહીં જ છે.

ચા એક જ બગીચામાંથી કેમ ન આવી શકે?

આવી શકે, અને ક્યારેક પીવા માટે એ બહુ સરસ વસ્તુ છે. રોજની ચા ખરીદવાનો આ બહુ ખરાબ રસ્તો છે.

ચા ખેતીની પેદાશ છે અને એ સતત બદલાતી રહે છે:

• ફ્લશ. એક જ છોડની એપ્રિલ, જુલાઈ અને ઓક્ટોબરમાં ચૂંટેલી પત્તી ત્રણ સ્પષ્ટ જુદી ચા આપે છે. પહેલો ફ્લશ હળવો અને વધારે સુગંધી હોય છે, ચોમાસાનો ફ્લશ વધારે તીવ્ર અને બરછટ, અને પાનખરનો વધારે નરમ.
• હવામાન. ભીની મોસમ પાનને ફુલાવે છે અને પાતળું કરે છે. સૂકી મોસમ એને ઘટ્ટ કરે છે. બંનેમાંથી કોઈ કોઈના હાથમાં નથી.
• એસ્ટેટનો ભાગ. એક બગીચો પણ બધે એકસરખો હોતો નથી. જુદા ભાગ, જુદી ઉંમરના છોડ, જુદી જાત, જુદા કપ.
• બનાવવાની રીત. એ દિવસે પાન કેટલું કરમાવાયું અને રોલરમાંથી કેવી રીતે ગયું, એનાથી દાણો પણ બદલાય છે અને કપ પણ.

એક જ બગીચાની ચા આખું વર્ષ ખરીદો અને તમને આઠ-નવ સ્પષ્ટ જુદી ચા મળશે, કેટલીક ઉત્તમ, કેટલીક સામાન્ય, એક-બે નિરાશ કરનારી. ઘરની ચા આમ ચાલી શકે નહીં. રસોડામાં પડેલા પેકેટનો આખો અર્થ જ એ છે કે આજ સવારનો કપ ગઈ કાલ જેવો લાગે.

બ્લેન્ડર ખરેખર શું કરે છે

એક લક્ષ્ય ઊભું કરે છે. બ્લેન્ડ એટલે જે ઉપલબ્ધ હતું એની સરેરાશ નહીં, એ એક નક્કી કરેલું માપ છે જે ચાખનારના મનમાં હોય છે અને જેને એ એવા લોટ જોડીને ઊભું કરે છે જે એકલા એ માપ પર ઊતરતા નથી.

જુદા લોટ જુદી વસ્તુઓ લાવે છે, અને એકેય લોટ લગભગ કદી બધું લાવતો નથી:

અદ્ભુત રંગવાળી ચા મોંમાં પોલી હોઈ શકે. ખરેખર ચટકાવાળી ચા ફિક્કી ઊતરી શકે, અને રંગથી પારખતો ગ્રાહક કહેશે કે આ ફિક્કી છે. આ પાંચેય એકસાથે, ઘર આપે એવા ભાવે, મહિના પછી મહિના લાવી આપવું એ જ ખરું કામ છે.

આ થાય છે કેવી રીતે

ચાખીને, અને વસ્તુઓ નકારીને.

લોટ એક જ રીતે, નક્કી માત્રા અને નક્કી સમયે, એકસરખા કપની હરોળમાં બનાવાય છે. દરેક લોટ ધોરણ સામે ચખાય છે, અને ધોરણ એટલે બ્લેન્ડ અત્યારે જેવો છે તેવો, સારી ચાનો કોઈ કલ્પિત ખ્યાલ નહીં. સવાલ કદી “આ સારી છે કે નહીં” એ હોતો નથી, સવાલ “આ બ્લેન્ડને ધોરણ તરફ લઈ જાય છે કે એનાથી દૂર” એ હોય છે.

મોટા ભાગની આવડત ના પાડવામાં છે. એવો કોઈ લોટ હંમેશાં હોય જ છે જે સસ્તો છે, ઉપલબ્ધ છે અને લગભગ બરાબર છે, અને એ લઈ લેવો એ જ રસ્તો છે જેનાથી બ્લેન્ડ ખસે છે. ખસવું નાટકીય હોતું નથી; એ એક વખતે અડધો ટકો હોય છે, અને પછી એક દિવસ વીસ વર્ષથી પીતા ગ્રાહકો કહે છે કે આ એ ન રહી.

બાકીની અડધી આવડત યાદશક્તિ છે. ચાખનાર આજના નમૂનાને એ કપ સાથે મેળવે છે જે એણે મહિના પહેલાં, બીજા ઓરડામાં, બીજા તાપમાને ચાખ્યો હતો. એટલે જ બ્લેન્ડિંગ એવો વ્યવસાય છે જે દાયકાઓમાં શીખાય છે, લખી રખાય એવી પ્રક્રિયા નહીં.

બ્લેન્ડિંગ અને ભરતી એક વસ્તુ નથી

આ જ એ ફરક છે જેને જાહેરાત જાણીજોઈને ધૂંધળો કરે છે, અને એ સાચો ફરક છે.

બ્લેન્ડિંગ એટલે લોટ એવી રીતે ભેગા કરવા કે તૈયાર કપ એમાંના કોઈ પણ એક કરતાં સારો અને વધારે એકધારો થાય. દરેક ઘટક ત્યાં એટલા માટે છે કે એ કંઈક આપે છે.

ભરતી એટલે ખર્ચનો આંકડો પકડવા સસ્તો માલ ઉમેરવો, એવી આશાએ કે કોઈના ધ્યાનમાં નહીં આવે. નિચોવાઈ ગયેલી પત્તી જે પોતાનું મોટા ભાગનું આપી ચૂકી છે. ડાંખળી અને રેસા. સસ્તા વિસ્તારનું પાન જેને થોડું સારું પાન ઊંચકીને ચાલે છે. એમાં કંઈ પણ કપ સારો કરવા માટે નથી.

પેકેટ પર બંને એકસરખાં દેખાય છે. બંને પર “બ્લેન્ડ” લખેલું હોય છે. આગળથી જોઈને તમે એમને જુદા પાડી શકતા નથી, અને એટલે જ “બ્લેન્ડેડ” હુમલો કરવા માટે કામનો શબ્દ બન્યો.

તો આપણી પાસે કયો છે એ કેવી રીતે ખબર પડે?

લેબલ પરથી નહીં. કપ પરથી, અને બ્રાન્ડ શું કહેવા તૈયાર છે એના પરથી.

• ચા ક્યાંની છે એ લખ્યું છે? “ઉત્તમ બગીચા” નહીં, જેનો કોઈ અર્થ નથી, પણ નામ લઈ શકાય એવો વિસ્તાર. જે બ્રાન્ડ મૂળ જગ્યા કહેતી નથી, એ પણ કંઈક કહી જ રહી છે.
• કપ દૂધ વગર ટકે છે? એક ચમચી સાદા પાણીમાં ત્રણ મિનિટ ઉકાળો. બરાબર ઊભા કરેલા બ્લેન્ડમાં રંગ, ભારેપણું અને ચોખ્ખી પકડ હોય છે. ભરતી કરેલામાં રંગ હોય છે અને બીજું કંઈ નહીં.
• સ્વાદ ગયા વખત જેવો છે? સારા બ્લેન્ડિંગનો સૌથી મજબૂત પુરાવો કંટાળો છે. કદી કંઈ ચોંકાવનારું નહીં.
• પહેલાં કરતાં વધારે પત્તી જોઈએ છે? ખસવું સામાન્ય રીતે સૌથી પહેલાં અહીં જ દેખાય છે. ફેરફાર સભાનપણે પકડાય એ પહેલાં જ તમે એની ભરપાઈ કરવા લાગેલા હો છો.

અમે શું કરીએ છીએ

અમે બ્લેન્ડ કરીએ છીએ, અને માત્ર આસામના બગીચા અને એસ્ટેટમાંથી બ્લેન્ડ કરીએ છીએ. દુઆર્સ નહીં, તરાઈ નહીં, ભાવ પકડી રાખવા લાવેલું દક્ષિણ ભારતીય પાન નહીં. આ બંધનની કિંમત છે, લવચીકતા: આસામની મોસમ કપરી હોય ત્યારે અમે ચૂપચાપ કોઈ સસ્તા વિસ્તાર તરફ હાથ લંબાવી શકતા નથી, બજારનો ભાવ ચૂકવવો પડે છે.

અને એટલે જ અમારા પેકેટ પરના “100% આસામ”નો અર્થ થાય છે, એ માત્ર શબ્દ નથી. આસામ એ ક્યાંય પણ ઊગતી સૌથી માલ્ટ જેવી અને સૌથી ચટકાવાળી કાળી ચા છે, અને દૂધવાળી ચાને ખરું ભારેપણું આપતો એકમાત્ર વિસ્તાર એ જ છે. તમને આ જ કપ જોઈતો હોય, તો બ્લેન્ડમાં બીજું કંઈ નાખવાનું કારણ જ નથી.

બનાવટ 1986થી બદલાઈ નથી. ત્રીસ વર્ષથી એ રાખતા દુકાનદારો સહેજ પણ ખસે તો તરત પકડી પાડે છે, જે મોટા ભાગની બ્રાન્ડને બંધન લાગશે. અમારે ત્યાં એ જ આખી શિસ્ત છે.

આમાંનું કંઈ પણ ચકાસવું હોય તો ચા પત્તી બરાબર પારખવાની રીત અહીં છે, અને એ અમારા પેકેટ પર જેટલી લાગુ પડે છે એટલી જ બીજા કોઈના પેકેટ પર.