चहा पत्तीतली भेसळ घरच्या घरी कशी तपासावी

चार तपासण्या, सगळ्या फुकट, आणि पहिली तर थंड पाण्याच्या ग्लासात दोन मिनिटांत होते. सुट्या चहातली खरी भेसळ म्हणजे बहुतेकदा घातलेला रंग, एकदा पिळून झालेली पत्ती ताजी म्हणून विकणं, किंवा वजन भरण्यासाठी चहा नसलेलं काहीतरी मिसळणं. यातली प्रत्येक गोष्ट अशी खूण मागे ठेवते जी तुम्हाला तुमच्याच स्वयंपाकघरातल्या ओट्यावर दिसेल, आणि त्यासाठी तुम्हाला कोणाच्याही शब्दावर विश्वास ठेवायची गरज नाही, आमच्याही नाही.

चहाच्या जाहिरातींत भेसळीबद्दल खूप बोललं जातं आणि ती कशी तपासायची याबद्दल जवळपास काहीच सांगितलं जात नाही. हे उलटं आहे. बाकी सगळ्यांचा चहा अशुद्ध आहे असा आरोप कोणताही ब्रँड करू शकतो; तुमच्या हातातलं पाकीट कसं तपासायचं हे मात्र त्यातलं जवळपास कोणीच सांगणार नाही, कारण तीच तपासणी त्यांच्याही पाकिटाला लागू होते.

त्यामुळे तपासण्या इथे आहेत. त्या आमच्या चहावर करा. आणि तुम्ही आत्ता जो पीत आहात त्याच्यावरही करा.

भारतात चहा पत्तीत खरोखर भेसळ होते का?

कधीकधी, आणि “कधीकधी” म्हणजे नेमकं काय हे नीट सांगणं गरजेचं आहे, ते उडवून लावण्यापेक्षा किंवा त्याच्या जोरावर माल विकण्यापेक्षा.

सुट्या चहातली भेसळ हा खराखुरा आणि नोंदलेला गुन्हा आहे, आणि अन्न सुरक्षा व मानके कायदा त्याला तसंच मानतो. एफएसएसएआयच्या मानकांनुसार चहा “बाह्य पदार्थ, घातलेले रंग आणि हानिकारक घटकांपासून मुक्त” असला पाहिजे, आणि चहात कोणत्याही प्रमाणात कृत्रिम रंगाला परवानगी नाही. ही धूसर जागा नाही आणि ही कोणाच्या पद्धतीची गोष्टही नाही: चहात रंग घालणं बेकायदेशीर आहे.

याचा व्यवहारातला अर्थ असा की लेबल, बॅच क्रमांक आणि एफएसएसएआय परवाना क्रमांक असलेल्या कशातही हा गुन्हा होण्यापेक्षा कितीतरी जास्त वेळा तो पोत्यातून वजनावर विकल्या जाणाऱ्या, ब्रँड नसलेल्या आणि सीलबंद नसलेल्या सुट्या चहात होतो. धोका बाजाराच्या तळाशी बसलेला आहे, संपूर्ण बाजारभर पसरलेला नाही. संपूर्ण उद्योग तुम्हाला विष घालतो आहे असं सांगणारा ब्रँड अशा अन्नसुरक्षेच्या आणीबाणीचं वर्णन करतो आहे जिच्यात आसाममधल्या प्रत्येक कारखान्यात निरीक्षक उभे असते, आणि तो ते एफएसएसएआयला कळवण्याऐवजी जाहिरातीच्या ओळीत छापतो आहे.

तपासणी 1: थंड पाण्याची तपासणी

यावर घालवलेली दोन मिनिटं सर्वात उपयोगी, आणि घातलेला रंग पकडणारी हीच.

1. पारदर्शक काचेचा ग्लास थंड पाण्याने भरा. थंड, कोमट नाही.
2. त्यात एक चमचा कोरडी चहा पत्ती टाका.
3. दोन मिनिटं तिला हात लावू नका आणि बघत राहा.

चांगला चहा काय करतो: सुरुवातीला जवळपास काहीच नाही. खऱ्या चहाला रंग सोडायला उष्णता लागते. एक-दोन मिनिटांनी दाण्यांखालून फिकट सोनेरी रंगाची हलकी, संथ छटा उतरताना दिसेल, आणि पाणी बहुतांशी स्वच्छच राहील.

घातलेला रंग काय करतो: तो उतरतो. दाण्यांतून लगेच रंगाच्या रेघा सुटतात आणि दिसणाऱ्या पट्ट्यांसारख्या खाली बसतात, आणि दोन मिनिटांच्या आत ग्लासाला रंग चढतो. रंग खोलीच्या तापमानालाच पाण्यात विरघळतो; चहा विरघळत नाही, किंवा तसं दिसेल एवढा तर नाहीच.

दाणे मऊ व्हायच्या आधीच पाण्याला रंग आला असेल, तर तुम्ही घातलेली गोष्ट बघत आहात.

तपासणी 2: ओल्या कागदाची तपासणी

तत्त्व तेच, आणि यात पुरावा हातात धरून दाखवता येतो.

1. साधा पांढरा टिश्यू किंवा किचन पेपरचं एक पान ओलं करा.
2. ओल्या भागावर चिमूटभर कोरडी पत्ती पसरा.
3. एक मिनिट थांबा, मग दाणे झटकून टाका.

स्वच्छ चहा कागदावर जवळपास काहीच खूण सोडत नाही, फार तर दाणा जिथे बसला होता तिथे फिकट ओलसर तपकिरी डाग. घातलेला रंग स्पष्ट डाग सोडतो, बरेचदा नारिंगी किंवा तपकिरी-लाल, नेमके दाणे जिथे होते त्या आकाराचे.

ओली पत्ती बोटांत थोडी चोळूनही तेच कळतं. बोटांच्या टोकांना रंग लागला, तर तो रंग चहाचा नाही.

तपासणी 3: पिळून झालेल्या पत्तीची तपासणी

ही रंगापेक्षा जास्त सूक्ष्म आणि जास्त सामान्य फसवणूक पकडते: एकदा उकळून झालेली, वाळवलेली, कधी परत रंगवलेली, आणि पुन्हा विकलेली पत्ती.

पिळून झालेल्या पत्तीने तिच्याजवळचं बहुतेक सगळं आधीच देऊन टाकलेलं असतं. ती ताज्या चहापेक्षा वेगळी वागते, आणि तो फरक चाखण्याच्या आधीच हाताला आणि नाकाला कळतो.

शेवटची ओळ कोणीच कधी बघत नाही. गाळणीतली पत्ती काढून तिच्याकडे बघा. चांगली आसाम सीटीसी तांब्यासारखा लालसर तपकिरी चोथा मागे ठेवते. फिका कप देणारी करडी, निर्जीव पत्ती तुमच्यापर्यंत पोहोचायच्या आधीच थकलेली होती.

तपासणी 4: तरंगण्याची आणि रेतीची तपासणी

सगळ्यात ओबडधोबड भेसळीसाठी, म्हणजे वजन भरण्यासाठी घातलेल्या चहा नसलेल्या गोष्टीसाठी. वाळू, माती, लोखंडाचा कीस आणि लाकडाचा भुसा हे सगळे सुट्या, ब्रँड नसलेल्या चहात सापडल्याच्या नोंदी आहेत.

एक चमचा चहा पाण्याच्या ग्लासात ढवळा आणि खाली बसू द्या. चहाचे दाणे हळू ओले होतात आणि बहुतेक तरंगत राहतात किंवा सावकाश खाली जातात. वाळू आणि माती सरळ तळाशी जाऊन बसतात आणि चहापासून वेगळा दिसणारा खरखरीत थर तयार करतात, जो ग्लासाच्या काचेतून दिसतो.

लोखंडाच्या किसासाठी, बशीत कोरडा चहा घ्या आणि बशीच्या खालून लोहचुंबक फिरवा. त्याच्या मागे काहीही यायला नको.

सीलबंद ब्रँडच्या पाकिटात यातलं काही सापडण्याची शक्यता कमी आहे. पोत्यातून सुटा चहा घेत असाल, तर हे माहीत असणं बरं.

या तपासण्या काय सांगू शकत नाहीत?

मर्यादांबद्दल प्रामाणिक असणं गरजेचं आहे, कारण तपासणी जेवढी आहे त्यापेक्षा मोठी करून सांगितली की तीच जाहिरात होते.

यातली एकही तपासणी कीटकनाशकांचे अंश, जड धातू किंवा जिवाणूंचा संसर्ग शोधत नाही. त्यासाठी प्रयोगशाळा लागते, आणि म्हणूनच पाकिटावरचा एफएसएसएआय परवाना क्रमांक आणि बॅच क्रमांक स्वयंपाकघरातल्या कोणत्याही तपासणीपेक्षा जास्त मोलाचे आहेत. आमचा प्रत्येक पाकिटावर आहे; तुम्ही घेत असलेला ब्रँडही तो छापतो का ते बघा.

यातली कोणतीही तपासणी दर्जा मोजत नाही. चहा पूर्णपणे शुद्ध असूनही वाईट कप देऊ शकतो: पातळ, सपाट, गरजेपेक्षा जास्त भुकटी असलेला, दुधाच्या चहासाठी चुकीच्या ग्रेडचा. शुद्ध असणं ही किमान अट आहे, चांगलं असण्याची खात्री नाही. चहा खरोखर चांगला आहे का हे पारखणं ही वेगळी गोष्ट आहे, आणि ती कपातच होते.

पाकीट या तपासणीत नापास झालं तर काय करायचं?

पाकीट, बॅच क्रमांक आणि पावती जपून ठेवा. तक्रार एफएसएसएआयकडे त्यांच्या फूड सेफ्टी कनेक्ट पोर्टलवरून किंवा अ‍ॅपवरून करता येते, किंवा थेट तुमच्या भागाच्या अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्याकडे. नमुना घेण्याचा, माल जप्त करण्याचा आणि खटला भरण्याचा अधिकार राज्याच्या अन्न सुरक्षा प्रशासनाकडे असतो: प्रत्येक जिल्ह्यासाठी एक नियुक्त अधिकारी, आणि त्यांच्या हाताखाली अन्न सुरक्षा अधिकारी. ज्या ब्रँडने खरोखर भेसळीचा चहा विकला आहे, त्याची तक्रार करायला हवी, कमेंटमध्ये त्याच्याशी वाद घालायला नको.

थोडक्यात

• थंड पाण्याची तपासणी: दोन मिनिटांत उतरणारा रंग घातलेला असतो. खऱ्या चहाला उष्णता लागते.
• ओल्या कागदाची तपासणी: स्वच्छ चहा कागदावर जेमतेम खूण सोडतो; घातलेला रंग डाग पाडतो.
• पिळून झालेली पत्ती: कोरडी असताना चुरा होते, वास जवळपास नसतो, फिकी उतरते, आणि तांब्यासारख्या रंगाऐवजी करडा चोथा मागे ठेवते.
• रेतीची तपासणी: वाळू आणि माती वेगळा थर होऊन खाली बसतात. लोहचुंबकाच्या मागे काहीही यायला नको.
• स्वयंपाकघरातली कोणतीही तपासणी कीटकनाशकं किंवा धातू शोधत नाही. पाकिटावरचा एफएसएसएआय क्रमांक आणि बॅच क्रमांक त्याहून जास्त महत्त्वाचे आहेत.
• शुद्ध असणं आणि चांगलं असणं एकच नाही. शुद्धता ही किमान अट आहे.
• हे सगळं आमच्या पाकिटावरही करून बघा. ते छापण्याचा हेतूच तो आहे.